“मायक्रोसॉफ्ट मन आणि चपाती खाणारी भुकेली मुले – यमगरवाडीची कहाणी”
तळेगाव दाभाडे, २५ जून २०२५ : “भटके-विमुक्त समाजातील अनुभवसिद्ध ज्ञान हे इतके समृद्ध आहे की त्यावरून शेकडो उपनिषदे लिहिता येतील,” असे ठाम मत ज्येष्ठ समाजसेवक व विचारवंत गिरीश प्रभुणे यांनी व्यक्त केले. ते येथे आयोजित त्यांच्या अमृतमहोत्सवी सत्कार समारंभात बोलत होते.
श्री गणेश मोफत वाचनालय व ग्रंथालयाच्या वतीने आयोजित या कार्यक्रमात, प्रभुणे यांच्या सामाजिक कार्याचा गौरव करण्यात आला. यावेळी सामाजिक कार्यकर्ते प्रशांत दिवेकर यांनी त्यांच्या जीवनप्रवासाची प्रकट मुलाखत घेतली. व्यासपीठावर बाळासाहेब काशीद, विक्रम दाभाडे, डॉ. सुनील भंडगे व दिनेश कुलकर्णी आदी मान्यवर उपस्थित होते.
अनुभवातून घडलेला विचारवंत
गिरीश प्रभुणे यांनी “असीधारा” या सामाजिक साप्ताहिकापासून ते “ग्रामायन” विशेषांकापर्यंतचा प्रवास उलगडला. भटके-विमुक्त समाजातील अनुभवसिद्ध ज्ञान एका इंग्रजी विशेषांकातून युनेस्कोपर्यंत पोहोचले. पुलं देशपांडेंनी त्यांच्या लेखनावरून थेट ५,००० रुपयांचे बक्षीस दिल्याची आठवण त्यांनी शेअर केली.
“संघाचा चष्मा बाजूला ठेवून माणूस पाहिला”
संघ प्रचारक म्हणून सुरू झालेल्या प्रवासात त्यांनी बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांपासून प्रेरणा घेतली. निमगाव म्हाळुंगीसारख्या गावांमध्ये अस्पृश्यता अनुभवत त्यांनी “प्रथम वसन, मग पुनर्वसन” या तत्त्वावर काम केलं. त्यांनी १५ कुटुंबं परत आणून गाव हिरवं केलं.
‘यमगरवाडी’ ते ‘समरसता गुरुकुलम्’
१९९३ ते २००४ दरम्यान त्यांनी फासेपारधी, नंदीबैलवाले, गोंधळी समाजांसाठी काम केलं. भटके-विमुक्त समाजातील अनुभवसिद्ध ज्ञान विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी “यमगरवाडी वसतिगृह” आणि पुढे “समरसता गुरुकुलम्” प्रकल्प साकारला. वडार समाजाचे हातोडी-काम, घिसाडी लोकांची ओतारी कला – यांचे नव्या शिक्षणपद्धतीत रूपांतर करण्याचा त्यांचा संकल्प आहे.
मायक्रोसॉफ्ट मन आणि पारंपरिक ज्ञान
ते म्हणाले, “भिल्ल, वाघरी, कानडी, तेलुगू भाषांमध्ये जपलेले पारंपरिक ज्ञान हेच भारताचं खरं ज्ञानसंपन्न वारसा आहे. भटके-विमुक्त समाजातील अनुभवसिद्ध ज्ञान हे अभिजात विद्यापीठांपेक्षा कमी नाही.”
मेकॉले शिक्षण पद्धतीवर टीका
मेकॉले शिक्षणपद्धतीमुळे भटके-विमुक्त समाजातील सरस्वती हरवली गेली, असा गंभीर आरोप त्यांनी केला. “धनगर समाजाच्या तांत्रिक कौशल्याला आज विस्मरण आलं आहे. हे कौशल्य शोधून, त्यांचं ज्ञान मुख्य प्रवाहात आणणं ही आपली जबाबदारी आहे,” असं त्यांनी स्पष्ट केलं.
कार्यक्रमात अनेक अभ्यासक, शिक्षक, कार्यकर्ते उपस्थित होते. प्रभुणेंचा प्रेरणादायी प्रवास हा भटके-विमुक्त समाजातील अनुभवसिद्ध ज्ञान सर्वांसमोर आणणारा ठरला.
